OnPunto gibi bir yayın platformu kurma fikri daha öncelere dayanabilir ama bu platformu bu şekilde hayata geçirme ideali 2005′te güçlendi. 2006 yılı başında çekirdek ekip kuruldu ve proje ekibi Doğan Online altında çalışmalara başladı. OnPunto Hürriyet Gazetesi’nin bir iştiraki değildi, Hürriyet ya da başka bir grup şirketi, “OnPunto gibi bir iş kurulsun” demedi. Aksine bu fikir oluşturuldu ve Doğan Online’a sunuldu, fikir kabul gördü ve destek sözü aldı. 2006 yazında test yayınına başlanırken Doğan Online çatısı altında başka web projeleri, özellikle içerik barındıran portalların da temeli atılıyor ya da geliştiriliyordu, örneğin bigpara.

Doğan Online altında özellikle azbuz.com, daha az bilinen e-kolay’ın blog platformu, hatta blog sayfası tutma imkanı veren gayet.net gibi rakipler varken Doğan Grubu altında Hürriyet’in Sen de Yolla, hatta sonrasında YazarKafe girişimleri, Milliyet’in Milliyet Blog‘u OnPunto’ya sadece aynı bina altında bile ne kadar rakip olduğunu anlamak açısından önemli. Hele Hürriyet ve Milliyet’in platformlarının gazetelerin marka gücü ve de yazarın yayınlanma şansı hissetmesi nedeniyle, OnPunto ile aynı kulvarda yarışmıyor gibi görünse de, ne kadar güçlü rakipler olduğunu söylemeye bilmem gerek var mı…

Lafın kısası, OnPunto’nun arzulanan popülariteye ulaşmamasının bir nedeni içinde bulunduğu medya grubunda ciddi rekabete maruz kalmasıdır. Bu durumu olumlu ya da olumsuz görmek yaklaşıma göre değişir. Hedef kitle, pazarını az da olsa farklılaştırabilen kurum içi “rakipler” pek çok durumda rebaketin sağladığı çeviklik, yenilikçiliği göstererek kurumu dinamik ve başarılı kılabilir, ama bunu başarmak zordur. Genellikle şirket bir ürününün satışını arttırırken diğerinin düşmesini engelleyemez.

OnPunto da test yayınına başladıktan ancak iki yıl sonra Hürriyet gazetesi ilk sayfasına haber taşıyabilmiş, anasayfada haberin devamı (ve belki kaynağı da diyebiliriz) 15 günde bir yayınlanan e.Yaşam ilavesi olarak gösterilmiştir. e.Yaşam ilavesi dışında OnPunto’nun Hürriyet’in sayfalarında en fazla 1-2 kez anılmış olması “Hürriyet’in desteğine rağmen kapandı” savının doğru olmadığını göstermektedir.

Ayrıca bugün OnPunto.com anasayfasına gidenlerin hiçbir ima ya da doğrudan yönlendirme ile diğer Doğan Online veya Hürriyet/Milliyet blog girişimlerine de yönlendirilmediğine dikkat edersek OnPunto’nun grup içinde yalnız kaldığı izlenimine de kapılırız. Bu izlenimi benle paylaşan birkaç kişi oldu, ama ben erken bir safhada projeden ayrıldığım için bu konularda yeteri gözlemim olmadı. Yine de OnPunto’nun sahiplenilmemiş bir girişim gibi algılandığı yönünde haberler düşündürücü. Ve sonun bu şekilde olmasının da belki temel nedeni.

Tabii ki kapanmanın bir diğer nedeni de arzulanan büyüklüğe ulaşılamaması. İnternet girişimlerinde “trend”, “sürü psikolojisi”, yükselen değerler önemli rol oynuyor. Rakipleriyle aynı hizmetleri hatta daha bile azını sunan bir e-iş diğerlerinden kat kat daha fazla ziyaretçi ve müşteriye sahip dev bir işe dönüşebiliyor. Bir şans faktörünün olduğuna inananlardanım, ama işte o trafiği, o ilgiyi çekip katlayarak büyütebilmek için de bazı doğruların eksiksiz yapılması gerekiyor.

OnPunto’nun teknik altyapısının dışkaynak (outsource) kullanımıyla kurulduğu, bu aşamada yüklenici firmanın sistemi teslim etme süresi ve sistemin sorunsuz çalışması konusunda sorunlar yaşadığını söyleyebilirim. Bu konuyu fazla deşmemiştim, dışkaynak kullanım kararının verilmesinde idari bir hata olduğunu hissettiğimi söyleyebilirim. Çok fazla özelleştirme olanağı sunmayan bir teknik altyapı OnPunto editörlerinin ama daha da önemlisi kullanıcıların siteden daha çok verim almasını engelledi. Bugün öncü blog platformunlarının sunduğu esneklik ve özelleştirme olanaklarının sunulamaması, görsel özelleştirme seçeneğinin de sınırlı olması bloguna belli bir emek harcayan önemli blog yazarlarının OnPunto’ya gelmesini zorlaştırdı. İşte bu olmazsa olmazların eksikliği OnPunto’nun o şanslı girişimlerden birine dönüşme ihtimalini daha da düşürdü.

Çok da uzatmaya, çok da detaya girmeye, olası sorunları irdelemeye gerek yok. Söz konusu gelişmeler OnPunto’nun arzuladığı ziyaretçi ve yazar sayısına ulaşmasını engelledi. Ama mevcut kullanıcı sayısıyla da farklı reklam modelleri denenebilir, konu ve temaya göre reklam servisi düşünülebilirdi. Bu konuda da Medyanet ile iyi bir çalışma yapılmadı, nedenini bilmiyorum. Çok uzun süre reklamsız kalan site gelir yaratamayınca, çalışanlara ve sistemlere harcanan para tabii ki bir süre sonra boğazda düğümlenmeye başladı.

Doğan Online’ın, Medyanet’in iş modellerinden nakit akış beklentisi, belli aşamalara ne zaman gelinmesinin hedeflendiğini bilemeyiz, ama şu açık ki OnPunto’nun bir atılım yapması için tanınan süre, ki görünen o ki kısa bir süreymiş, doldu. Ve siteye daha fazla kaynak aktarılmayacağı andan itibaren de sitenin bağımsız şekilde ayakta kalması mümkün olmadı. OnPunto’da her gün sayfaları düzenleyen, metinleri elden geçirenlerin, manşetlere, yazılara görsel öğeler üretenlerin, elle yedek alan, veritabanını yönetenlerin de aileleri olan bireyler olduğunu düşündüğümüzde bu insanların OnPunto’yu karşılıksız ayakta tutmasının imkansız olduğunu görebiliriz.

Fakat aniden kapanma, kapanma yöntemi, açıklama yapılmaması üzüntü ve merak oluşturdu. Bugün mevcut yapıda OnPunto’nun farklı bir şekilde, yeni bir formülle yayına dönmesinin mümkün olmadığını düşünüyorum, bu spekülasyonlara bel bağlanmamasını öneririm. OnPunto markası ve alan adının böyle kolay kaybedilmesi de yine düşündürücü ve şaşırtıcı. Ama asıl tartışma ve tepki, yazan insanlardan, yazarlardan “bir açıklama duymak hakkımız” şeklinde geldi. Demek ki OnPunto ciddi bir aidiyet hissi yaratmış, sadık bir yazar, okur kitlesine sahip olmuş ve bu insanları bir aile gibi hissettirmiş. İnternet’in şaşırtıcı özelliklerinden biri de birbirini görmemiş insanların böyle kaynaşabilmesi, fakat bunu her girişim başaramıyor, bu nedenle OnPunto demek ki bazı şeyleri doğru yapmış diyebiliriz.

Bir ticari girişimin sonuçlandırılması ve devam edilmemesi hakkında bir açıklama yapmak her durumda zorunlu değildir, ama sanırım bu örnekte kısa, belki 1-2 cümlelik bir açıklama yapılması insanları “daha iyi” hissettirebilirdi. Fakat yukarda sadece birkaç tanesine değindiğim OnPunto’nun olası kapanma nedenlerinin de çok düşündürücü olduğunu sanırım fark ettiniz. Tahminim gerçekçi bir açıklamanın bazılarını zor duruma düşürebileceğinin, suya sabuna dokunmayan bir açıklamanın ise okur ve yazarlara faydasının olmayacağının görülmesi sonucu böyle sessiz sedasız bir ayrılık tercih edildi… Ayrılıklar zor, üzücü ve tartışmalı!

Bugün Blogcu.com, Blogger, Live Spaces, WordPress ve diğerlerinin altında sayısız kişi blog yazıyoruz, ama hepimizin yazıları kendine özel bir adreste. OnPunto sadece blog yazma platformu sunmakla kalmayıp Web 2.0′nin temel noktalarından olan sanal topluluklardan yeni ve farklı bir tanesini “yazar ve okur” topluluğu olarak kurmayı arzuluyordu. Ama bununla da kalmıyor, iki sene önce bizi sarsan “anaokulunda çocuk dövülmesi” haberi gibi haberlerin bizzat bizlerden gelerek ulusal ve global medyada yer bulmasını hedefliyordu. Vatandaş muhabirliği ve gazeteciliği güçlenecek, önem kazanacak. OnPunto bu alanda akla gelmeyenleri yapmayı hedefliyordu ama arzuladığını başaramadı ve Türk İnterneti öncü ve benzersiz bir girişimini kaybetti, ayrılığın zor olmasının bir nedeni de bu…

(9/7/2008) Kuruluşunda rol aldığım, Türkiye’nin değil dünyanın benzersiz web projelerinden biri olan Doğan Online Medyanet şemsiyesi altındaki OnPunto.com kapandı. Konu ile ilgili haftasonu ya da önümüzdeki hafta fırsat bulunca daha uzun yazmayı arzuluyorum. Blog yazarlarını geleceğin gazetecileri olarak olabildiğine öne çıkarmaya çalışan girişimin kapanmasının ardında gizli nedenler aramaya gerek yok. Birkaç blogda yazılanın aksine OnPunto.com Hürriyet Gazetesi’nin desteğini almadı, Doğan Grubu’nun “kişisel yayıncılık” imkanı sağlayan çok fazla girişimi olduğundan aksine hiç de destek alamadı ve sonunda daha fazla zarar etmek istenmediği için sonlandırıldı. Üzüntüm, projenin çıkış noktası ve nihai hedefi, sorunlar hakkında tekrar tartışmak üzere…

Technorati Tags: OnPunto, OnPunto kapandı, OnPunto neden kapandı, Doğan Online, Hürriyet, Medyanet

Tüm bunlar, kişisel sitelerde daha az içerik yer alması, hem de bunların daha ender güncellenmesi nedeniyle kişisel siteleri zayıflatıyor. Örneğin benim özelimde, fark edebileceğiniz üzere, cihansalim.net alan adı ve “orada” yayınladığım web sitemin blog dışındaki bölümleri artık güncellenmiyor.

Bu gibi yüz binlerce kişisel web sitesi ve hatta özelleştirilebilen blog hizmetlerinde yaratılan geniş “kişisel alanlar”, Web 2.0 uygulamaları olarak da grupladığımız sosyalleşme sitelerinin yükselişiyle son bir yılda önem kaybetmeye başladı.

Örneğin Facebook’da kişisel not oluşturabiliyor, istediğiniz metni yazabiliyor, web sitesine link oluşturup yorum yapabiliyorsunuz. Ötesinde fotoğraf, video paylaşıyorsunuz. Twitter’da şu anda ne yaptığınızı bir cümleyle yazıyorsunuz ve yüzlerce insan bunu web’den, cepten takip edebiliyor, tabii aynı şeyi Türkler asıl Facebook’da yapıyor. Radyo/müzik sitelerinde profil yaratıyor, çalma listesi oluşturuyoruz, ama bununla yetinmeyip hangi müzik türü ve müzisyenleri sevdiğimizi, farklı çalma listelerimizi, fotoğrafımızla beraber diğer kullanıcılarla paylaşıyoruz.

Örneklerin sonu yok, Flickr ve diğer fotoğraf sitelerinde fotoğraf; del.icio.us, digg, oyyla, linkibol gibi sitelerde hoşumuza giden web adreslerini paylaşıyoruz. Alışılageldik kariyer.net, yenibiris.com tarzı kariyer sitelerinin ötesinde LinkedIn, cember.net gibi sitelerde özgeçmiş oluşturmanın ötesine geçip iş çevremizi eski, yeni arkadaşlarla geliştiriyoruz. Hatta Sabancı Holding bu yıl deneme amaçlı olarak bazı açık pozisyonlar için LinkedIn’den yararlanacak.

Kritik nokta, ürettiğimiz ya da üretmediğimiz bilgilerden bizimle ilgili olanlardan ne kadarını kendi web’imizde, ne kadarını Web 2.0 ve sosyalleşme sitelerinde tutmak istediğimiz konusunda kararı düşünerek vermemiz gerektiği. İnternet’teki varlığımız, izleyiciye sunmak istediğimiz “‘ben’ markamız” ne kadar bölünmüş olmalı?

Artan sayıda insan, kişisel web sitesini neredeyse web sayfasına indirgeyip oradan Twitter, Facebook’daki profillerine “ben ne yapıyorum” diyerek, Flickr’daki profillerine “albümüm”, LinkedIn’deki profillerine “özgeçmişim/portföyüm” şeklinde bağlantı vererek tamamıyla “outsource” edilmiş, dış kaynak kullanılmış kişisel sitelerle yetiniyorlar. Birkaç ay önce rastladığım iki Türkçe adresi hatırlamadığımdan katı şekilde bu yöntemi kullanan örnek olarak yabancı bir site vereceğim, tasarımı da dikkate değer olan Jod Ferry’nin sitesi.

Bu şekilde içeriğimizi söz konusu sitelerde tutarsak sitemizin ziyaretçileri doğal olarak azalıyor, ama bu her şartta “olumsuz” bir şey değil, çünkü bu popüler siteler sayesinde normalde bizi bulamayacak olan insanlar bize ulaşıyor. Ama ya sitemize ulaşanları bu sitelere yönlendirmek ne anlama geliyor? Konu çok geniş, çok detaylı, farklı boyutlara sahip…

Mesela harika Web 2.0 sitelerinin sunduğu kolaylık ve özellikleri sitemizde sunmamız zor ve “zaman” olarak maliyeti yüksek, ayrıca o siteleri kullanan toplulukla belli alanlarda benzerlik, belli alanlarda farklılık göstererek toplumdaki yerimizi de belli etmemizi ya da etmemezi sağlıyor, kişisel bir sitede ise bu lüksümüz yok. Ayrıca çektiğimiz fotoğrafları takip etmeye sevenlere zorla sitemizdeki yazıları okutmuş olmuyoruz, isteyen sadece ilgili sitedeki profilimizi, yaptıklarımızı takip ediyor.

Şu anda oldukça rağbet gören bu sosyalleşme, topluluk, paylaşım sitelerinin orta vadede neye dönüşecekleri trendin nereye kayacağını önemli oranda belirleyecek. Çok fazla site, çok fazla profil, çok rekabet olan bir ortam ile daha az profil ve daha az rakip olan bir ortam bizim kullanım tercihlerimizi de çok etkileyecek.

Ama bugün şu kesin ki, gerek kısa sürede, az çaba göstererek bir şeyler oluşturmanın verdiği keyif ve kolaylık hissi; hem de ev dışında aidiyet hisleri oluşturamadığı için sosyal bir topluluk ile aidiyet hissedenlerin sayısındaki düşündürücü artış kişisel web adreslerine ilgiyi ciddi şekilde düşürüyor.

Bunları Türk medyası, Türk Web 2.0 uygulamaları açısından da sizlerle önümüzdeki dönemde tartışalım. Ama tartışırken de yazı boyunca ele aldıklarımızın da aslında yeni web ve iş modellerinin temellerini attığını gözden kaçırmayın. Bir yandan da kişisel üretiminizi nasıl yönetmek istediğinizi düşünmek için fırsat yaratın…

Güncelleme, 19/5/2008 - Geçen hafta, yani yazımdan bir hafta sonra, Google Friend Connect platformunu duyurdu. MySpace’in Data Availability ve Facebook’un Connect girişimlerinden daha büyük etki yaratması beklenen Google Friend Connect, yazıda “sosyalleşme” imkanı sunamayan “yalnız kalmış” kişisel web siteleri ve bloglara sayfa içinde sosyalleşme araçları sunma imkanı sağlayacak. Web sitesi veya blog sahibi alacağı kod sayesinde programlama bilgisi olmadan ve uğraşmadan sitesini istediği miktarda sosyalleşme ortamına çevirebilecek.

Şu anda Facebook, Orkut, Hi5 gibi sosyal ağlardaki kimlik bilgilerinizle, Friend Connect’ten faydalanan web sitesi ve bloglarda oturum açabilecek, bu platformlardaki hangi arkadaşlarınızın bu blogu okuduğunu görebilecek, mesajlaşabilecek, duvar yazıları yazabileceksiniz. Google’ın tarafsız ve rakip sitelerden ne oranda destek alacağı Friend Connect’in bu yeni oyun alanını ne kadar domine edeceğini belirleyecek. Ama eğer bir ya da iki büyük “Friend Connect” çıkar ve çok sayıda blog ve web sitesi bu platforma katılırsa bu yazı boyunca ele aldığımız “kişisel web sitelerinin geleceği” çok farklı yönlere kayabilir.

Hatta kurumsal, pazarlama, kampanya, satış siteleri de farklı oranlarda bu imkanları sağlayarak farklı bir web tecrübesi yaşamamıza katkıda bulunabilir. Kayda değer gelişmeler oldukça yorumlamaya ve tartışmaya devam edeceğiz.

Technorati Tags: Web 2.0, sosyalleşme, topluluk, sosyal imleme, kişisel web siteleri, günceler, bloglar, Facebook, Flickr, YouTube, sanal profiller, Twitter, Last.fm

Son zamanların heyecan verici bir gelişmesi ise 2008 Blog Ödülleri oldu. Microsoft Türkiye, MediaCat gibi destekçi ve sponsorları olan girişim ilk yılında on kategori altında “yılın blogu” ödülü verecek. Çeşitli dizinlere ve blog paylaşım platformlarına kayıtlı bloglardan bazılarının aday gösterildiği yarışma tabii ki çok daha fazla blogu kapsayabilirdi ama bu da oylamayı zorlaştırabilirdi. Blog Ödülleri’nin ilk yıl için iyi bir başlangıç yaptığı ve blog kültürünün yayılması, saygı görmesine de katkıda bulunacağı kanaatindeyim.

Öte yandan blog okurları için de yeni ve başarılı, ilgi çekici bloglar keşfetmeleri için iyi bir liste oluşmuş oldu. Bu nedenle siteyi ziyaret etmenizi öneririm.

Bu arada 15 gündür yaşadığım sorunlar sonrası hala eski haline döndürmeye çalıştığım okumakta olduğunuz güncem de aday gösterildi. Aday gösterenlere teşekkür ediyorum.

Eğer isterseniz, başarılı bulduğunuz diğer bloglarla beraber Günce… Blog… yazılarım için de buraya tıklayarak oy verebilirsiniz. Oyların geçerli olması için e-posta adresinizle siteden bir şifre almanız gerekiyor.

Technorati Tags: 2008 Blog Ödüller, Türk blog küresi, Türk blogları

Girişim çok büyük olduğu için etki alanı da öyle. Bunlardan bazılarının detaylarına farklı bir bakış açısından bakmayı deneyebiliriz. İlk olarak teklifin özellikle ABD borsasının haftayı olumlu kapatmasını sağlayacak şekilde dünya piyasalarını etkilediğini fark edersek piyasalarda ileriye dönük, olumlu ve cesaret veren açıklama ve adımlara fazlasıyla ihtiyaç duyulan bir dönemde olduğumuzu daha iyi anlıyoruz.

Yatırım ve Parasal Boyut

Ama bu moral elde edildikten sonra tabii ki iki tarafın geleceği, hissedarları açısından ne kadar doğru bir teklif olduğunu hemen tartışmaya başlayacağız. Geçen yıl Microsoft’un Yahoo! ile ortak çalışmalarının satın alma veya birleşme teklifine kadar ulaştığı söylentileri çıkar gibi olmuş, “girişimler çok ciddi değildi” şeklinde yönlendirmeler yapılmıştı. Ama teklifin kamuoyuna açık şekilde geçen hafta yapılması şunu gösterir: Potansiyel alıcı yeteri kadar uğraşmış ama ikna edememiştir, kamuoyu önünde teklifini yenileyerek psikolojik bir savaş başlatır. Yahoo! yönetim kurulunun konuya daha da bir eğilmesi, teklifin sorgulanması için hissedarların baskı yapmasının sağlanması amaçlanır. Ayrıca Yahoo!’nun belli bir süre içinde kamuoyu önünde cevap vermesi baskısı da yaratır ki böylece Microsoft daha fazla oyalanmak istemediğini göstermiş oluyor.

Bu tip agresif teklifler alıcıya iki seçenek bırakır: Yahoo! kabul etmeye yönelik adımlara başlayacaktır, geri çevirecekse de, örneğin hisse fiyatını daha da değerlendirecek, geleceğine yönelik daha güçlü bir görüntü sergileyeceği ne gibi adımlar atacağını açıklamak zorunda kalacaktır. Nitekim Yahoo!, Google ile ortak bazı girişimlerde bulunabileceğine dair bir açıklama yaptı bile. Tabii şirketin bir başka alıcıya satılmasının mümkün olduğu da açıklanabilir.

Eğer teklif geri çevrilirse Microsoft son olarak hisse toplamaya da çalışabilir ama bir diğer olasılık olan Yahoo!’nun bir sonraki yıllık hissedarlar toplantısında yönetim kurulu üyelerinin bazılarının değişmesini sağlayacak girişimlerde bulunacağını sanmıyorum.

Tabii asıl önemli nokta Microsoft’un önce kendi hissedarlarını, ardından da Yahoo!’nunkileri satışın olumlu sonuçlar getireceğine ikna etmesi. Bir roadshow yaparak Yahoo!’cuları etkilerken önerilen fiyatın da neden daha yüksek olmadığını açıklamak gerekecek. Fiyat demişken, belki tarif ettiğim tahmini süreçten de çıkarım yapmış olabilirsiniz ama hisse başına mevcut teklif olan 31 doların daha da üstüne çıkılması kuvvetle muhtemel. İlk ve kamuya açıklanan teklif, Yahoo!’nun çekinceleri, alternatif arayışları, karşılıklı pazarlıklar sonrası büyük olasılıkla yükseltilecektir.

Öte yandan gelecekte doğacak güçlü pozisyonun getirilerini tahmin etmektense bugün ve kısa dönemdeki gelirlere odaklanan yatırım danışmanları Microsoft’un çok da büyük kazanç sağlamayacağı konusunda birleşiyor. Firmanın “büyük ama gerçekten kararlı ve güçlü bir hamleyi İnternet’te kısa vadede yükselecek alanlara yapması, İnternet’in eski lideri Yahoo!’yu almasından iyi olurdu” yaklaşımı genel bakışın iyi bir özeti.

Bir Reklam ve Medya Olayı!

Şirket değerleri ve gelirleri bir yana bırakırsak bu teklifi dev bir teklif olarak algılarken sektör algımızı da yenilememiz gerekiyor. 45 milyar dolar bir yazılım ve donanım şirketinin bir İnternet arama şirketini almasının bedeli değil. İnternet reklam pastası dünya çapında yıllık 40 milyar dolara giderken bugün İnternet’in en büyük üç markasından birine ödenen bir meblağ. Google, sadece kendi sunduğu hizmet ve içerikten elde ettiği reklam geliriyle güçlenen bir medya şirketine dönüşmekle kalmadı. Şu anda okumakta olduğunuz sayfalar dahil sayısız diğer web sitesinin reklam alanlarını yöneterek, medya planlaması, medya satışı yaparak ve hatta basılı yayınlarda da bunu denemeye başlayarak dev bir reklam şirketine dönüştü.

Microsoft ve Yahoo! İnternet arama pazarında geri kaldıklarından daha az reklam gösterebilen medyalara dönüştükleri gibi reklam satışında pazarın belli alanlarında Google’ın çok gerisinde kaldılar. İşte bu nedenle Microsoft, MSN Network olarak sahip olduğu ziyaretçi, trafik ve reklam miktarını Yahoo!’nunkileri de ekleyerek ciddi anlamda büyütmek istiyor.

Aslında bir önceki “Alemdar’ın İndirimTV tecrübesi, Bloglar ve Ağızdan Ağıza Pazarlamanın Artan Gücü…” yazımın geniş bir kısmı yeni medya ve medyanın değişiminden de dem vuruyordu. Arka arkaya gelmesi iyi oldu, artık sadece geleneksel medya ve geleneksel medyanın İnternet ayağı reklam almıyor. Çünkü kullanıcıların yarattıkları, inşa ettikleri, bazen sadece birkaç kelime yazdıkları bir içerik dünyası var. Son dönemde Web 2.0 olarak adlandırılan sosyalleşme odaklı iş modelleri ve ortaya çıkan web siteleri medya tüketimini çok etkileyici biçimde sarstı. Fotoğraf ve video paylaşım sitelerinde o kadar fazla zaman geçiriliyor ki reklamları oraya kaydırmamak marka yönetimi adına ciddi bir hata.

Kim Neyde İyi Gibi…

Gerek Microsoft, gerek Yahoo!, gerek Google sürekli yeni satın almalarla Web 2.0 uygulaması sunduğu belirtilen site ve şirketleri bünyelerine toplamaya çalıştılar. Bunlar içinde en başarısız olanı Microsoft, Yahoo! anlaşmasıyla aslında bir nevi bu alandaki açığını da kapatmak istiyor. Çünkü fotoğraf paylaşımı, sosyal etiketleme, sosyalleşme odaklı sitelerde geride kalmış durumda. Bunlara ek olarak Yahoo! ile karşılaştırdığımızda, açılış sayfası ve bilgi bankası olarak sunulan portallarında, İnternet aramasında, ücretsiz e-posta hizmetinde, kullanıcı hesabı yönetiminde de MSN yerine Yahoo!’nun hizmetleriyle yola devam edilmesi kuvvetle muhtemel. Microsoft online ofis ve üretkenlik araçları ile mobil cihazlarda Yahoo!’nun önüne çıkabiliyor. Ve iki firma da video paylaşımı, harita ve uydu görüntüleri gibi bazı alanlarda Google’dan oldukça geride kalmaya devam edecek gibi.

Aslında satın almanın gerçekleşip gerçekleşmeyeceği belli olmadan iki firmanın tek tek ve beraber durumunu, ne olabileceğini tartışarak fazla zaman kaybetmek istemiyorum. Yazının ilk bölümünde Yahoo!’nun bir alternatifinin de bir başka alıcı aramak olabileceğini söyleyip bırakmıştım. Adı geçen bir aday, bir süre önce MySpace‘i de alan Murdoch’ın News Corp. şirketi. Kulağa garip gelmemeli, çünkü bir önceki bölümde dediğim gibi, Yahoo! denince söz konusu olan bir İnternet markası, İnternet’te en çok sayfa gösteren şirketlerden biri, yani en çok tercih edilen zaman geçirme hedeflerinden biri, bir medya şirketi, bir reklam platformu.

Böyle bir cümleyle bitireceğimi yazıya başlarken tahmin etmezdim; Türkiye’de artık İnternet’e bakışımızı değiştirmemiz, onun kendi kuralları olan bir medya olduğunu görmemiz gerekiyor. Eski, yeni içerik sağlayıcı da, reklamveren de, düzenleyici kurum ve kuruluşlar da, tüketiciler de…

Technorati Tags: Microsoft, Yahoo, Microsoft Yahoo, satın alma, birleşme, Google, yeni medya, İnternet reklamcılığı

Mevcut duruma baktığımızda, halkla ilişkilerini sağlıklı tutmak isteyen kurumlar, reklamverenler ve vermeyenler, web güncelerini ve sosyal topluluk sitelerini de takip etmek zorunda kalıyorlar. Öte yandan çok seslilikle beraber belki medyanın da gücü bölünüyor. İnternet sitesini sadece yüz bin kişinin ziyaret ettiği bir gazeteyi, ya da sadece 3-5 bin okuru olan bir blogu “etkin güç” olarak kabul etmek zorlaşıyor.

İşte bu kritik bir nokta. Çünkü hangi haberin ve kaynağın etkin bir güce dönüşeceğini günümüzde kestirmek çok zor. Bu noktada bir diğer alana yavaşça geçmeye başlayayım: Pazarlama, “kulaktan kulağa” aktarım, ağızdan ağıza pazarlama İnternet ile beraber çok daha hızlı oluyor.

Mert’in okurlarına ek olarak özellikle de Türk Blog Yazarları platformu sayesinde ulaştığı biz diğer yazarların da konudan bahsetmesi ve yazıya bağlantı vermesi ile etkin bir “kulaktan kulağa” yayılma oldu. Ve bu aralar Google’da indirimtv.com araması yaparsanız, sitenin kendisinden sonra çıkan ilk sonuç Mert’in indirimtv.com ile yaşadıklarını anlattığı ve tecrübesiz kullanıcıları indirimtv.com’dan uzaklaştırabilecek yazısı. Çünkü Google algoritması verdiğimiz bağlantılara, “ağızdan ağıza” yapmamıza önem veriyor ve hatta sıralamada yükselterek ağızdan ağızanın etkisini arttırıyor.

Bu noktada site sorumluları da doğru davranarak görmezlikten gelmeyip hemen o sayfalara yorum ve yanıt eklemiş, çözüm sağlamışlar. Böylesi virütik, salgın pazarlamanın önemi hakkında o kadar çok yazı var ki, söylenecek farklı şey pek kalmadı. Ama bu hafta okumakta olduğum bir iş idaresi kitabının ilgili bir bölümünde olduğumdan konu zihnimde çok taze. Pazarlamasını ve halkla ilişkilerini güçlü tutmak isteyenler için ağızdan ağızanın etkisini nasıl kullanacaklarına dair bir diğer açılım da stratejik fiyatlandırmada yapılmalı. Stratejik ve ilk fiyat belirlenirken günümüz dünyasında “en başta yüksek tutalım, sonra düşürürüz” demek zorlaşıyor. Eğer size bir avantaj sağlayan patent ya da taklit edilemez üretim süreciniz yoksa ilk fiyatı yüksek tutmak her zaman sağlıklı sonuç vermiyor, çünkü müşteriye iyi bir fiyat sunarak daha en baştan bir kulaktan kulağa etkisi yaratabilirsiniz. Son dönemde ülkemizde ilk mağazalarını açan bazı uluslararası teknoloji marketleri de ilk açılışlarında düşük fiyatlarla tüketicilerin gözünde “ucuz” olduklarına dair bir algılama bıraktılar, ama bugünlerde fiyatların her yerde yakın olduğu algısı yavaşça geri dönüyor.

Tekrar medya boyutuna dönelim. Günce yazarları dünyada saygı görmeye, konferanslarda bir gazete muhabiriyle aynı şekilde karşılanmaya başlandılar. Türk yazarlar da, fazlasıyla yavaş da olsa, ülkemizde etkinliklerini arttırmaya başlıyorlar. Mert’in olayı iyi bir örnek oldu, ama böyle etkiler elde edebilmek için her seferinde bu kadar çok günce birbirine destek vermeyebilir. Önemli olan daha fazla güncenin konularında uzmanlaşması, kaliteli içerik sunması, belli bir sadık okur, takipçi sayısına ulaşması.

Genç yaşlardan beri ülkenin kendi alanında bir numarası olan aylık dergilerde yazmış, çok kısa bir süre olsa da Hürriyet gazetesi adına da etkinliklere katılmış biri olarak kamuoyunu yönlendirme gücünün çok doğru kullanılması gerektiğini düşünmemi gerektirecek olaylar yaşadım. Ayrıca yaklaşık on yılı aşkın süredir kalem oynattığım kişisel web sitelerimin en popüler olduğu dönemlerde kongrelere katıldığım, sitemde tanıtmam için kitap, vb. yayınlar gönderildiği için de uzun süredir etik yayıncılık üzerine düşünürüm.

Bu çekincelerimle baktığımda Mert yazısında olayı nesnel şekilde aktardığı gibi “çamur at izi kalsın” gibi bir yaklaşım olmaması için de çaba göstermiş, genellemeler yapmamaya çalışmış. Bu yaklaşım çok önemli, eğer gün gelip çok daha fazla blog geleneksel medyaya yakın bir güce kavuşacaksa ve tüketici olarak tecrübelerini yansıtacaksa nesnel olmaya, okurlarını yanlış yönlendirmeye özen göstermeli. Bunun için mümkünse tek bir olaydan sonra hemen yazmaktansa bu tecrübenin tekrarlanıp tekrarlanmayacağını bizzat ve çevresinden öğrenmeye çalışmalı, karşı taraf ile de temas kurulmaya çabalamalı, süreç hakkında detaylı bilgi verilmeli. Örneğin benim Aralık’ta yazdığım “E-Mağazalar tüketici haklarını uygulamayıp suçu tedarikçiye atacaksa onlara “Kargo Şirketi” demek daha doğru, örneğin hepsiburada.com” yazım hepsiburada.com ile alışverişimlerimde yıllardır yaşadıklarımdan sonra kaleme alınmıştı…

Lafın kısası Mert’in yaptığı “deney” bence etkili ve iyi oldu, bize de bunları düşünme fırsatı verdi. Geleceği kestiremem ama bugüne baktığımızda kurumlar için artık web günceleri de dikkat edilecek bir alternatif medya kanalı. “Blogları da takip edin” önerisi yapmadan önce daha önemli bir öneri belki fark yaratır: En iyisi müşteriye her zaman saygı gösterin ki “bu müşteri bizi hangi medya kurumuna şikayet etti acaba” diye aramakla uğraşmayın.

Bu hafta okuduğum bir haberde şirketini Bridgestone’a satan bir parlak iş adamının sözleri şuydu:

“Yıllardır çalışanlarıma aşıladığım 1. kural, ‘Müşteri her zaman haklıdır’, 2. kural ‘Müşterinin haksız olduğu durumlarda 1. kuralı uygulayın’ idi.”

İlgili Yazılar:

• E-Mağazalar tüketici haklarını uygulamayıp suçu tedarikçiye atacaksa onlara “Kargo Şirketi” demek daha doğru, örneğin hepsiburada.com

Technorati Tags: Mert Alemdar, indirimtv.com, kulaktan kulağa, ağızdan ağıza, pazarlama, medyanın gücü, tüketici hakları, müşteri memnuniyeti

Müstehcenlik, sağlık gibi başlıkların açılımları net değil, TİB üyeleri müstehcen buldukları siteyi engelleyebilecek, ama kime neye göre müstehcen… Bana müstehcen gelen bir sayfa bir başkasına zar zor bulabildiği bir bilgi kaynağı gibi görülebilir. Daha da düşündürücü olan, “müstehcenlik” nedeni ile kapatılan sitelerin artması ile artık bunu kanıksama riskimiz ve de zamanla basit bir fotoğraf ya da yazı ile, genelinde  faydalı olan bir siteyi tümden yitirmemiz.

Nitekim bunun yolu da başarıyla açılmış! Bilgi İhbar Merkezi adlı ihbarweb.org.tr adresindeki sitede istediğiniz siteyi ihbar edebiliyorsunuz. RTÜK tecrübemiz ortada, canı sıkılan herkes şikayet edecek birilerini, bir şeyleri arıyor, buluyor ve RTÜK çağrı merkezini arıyor. Bunun daha da fazlasını İnternet’te canı sıkılan, oradan buraya zıplarken saçma içerikle karşılaşan insanların bu site üzerinden yapacağı malum.

Bu durumda TİB üyelerine, ihbar edilen web sitelerini kontrol edecek herkese sabır diliyoruz! Bakalım bu kadar çok müstehcen, zararlı, kumar, intihar, uyuşturucu, fuhuş içerikli site ihbarını değerlendirecek olan kişiler kendi ahlaklarını nasıl koruyabilecek, mesleki yıpranmaya nasıl dayanacak?

Şaka bir yana İnternet’teki içerikle ilgili yapılması gerekenler var. Ama bunlar çok iyi düşünülmeli, konunun uzmanlarından yönlendirme, danışmanlık alınmalı, dünyadaki örnekler dikkate alınmalı, sonuçta dünyada İnternet’e bir tek biz bağlı değiliz, ama uyguladığımız teknik yönden komik, sosyal ve politik açıdan ise fazlasıyla eleştiriye açık site kapatma ve engellemelerle artık Çin, İran gibi ülkelerle birlikte anılır olduk. Son olarak Dubai’de Hürriyet gazetesinin web sitesine erişimin engellendiği yönünde gelen haberleri de hatırlarsak istikametimizin vahametini daha iyi anlarız.

Ve önceki paragraftaki önermelerimden de önce, asıl idealimiz, hedefimiz yayınları tek tek kapatmak değil, bu yayınlardan etkilenmeyen, sorgulayan, her okuduğu ve gördüğüne sualsiz inanmayan, akılcı bireyler yetiştirmek olmalı…

İlgili Yazılar:

• Yeni İnternet Kanunu ‘Mucizeler’ İçeriyor: Kimlik Gizleyerek Günce (Blog) Yazmak Mümkün Olacak mı?
• İnternet Kanunu Mucizeleri-2: Link Verdiğin Site Yüzünden Suç İşlemek
• İnternet Kanunu Mucizeleri-3: Tehlikeli İçerik Kanununa Düzeltme Hakkı Neden Eklendi
• Şimdi de EkşiSözlük’e Erişim Engelleniyor. Peki Sözlük Tepki Oluşturabilecek Aidiyet Yarattı mı? Yoksa Sadece Oturup Eleştiri Yazma Mekanı mı…
• “Tanımadıklarınızla konuşmayın, sıkı giyinip ailenizle dolaşın” - İnternet’in gerçekliğinden bu kadar uzak yöneticiler bir tek Türkiye’de
• YouTube yasağı her şeyden önce teknolojiyi hala anlayamadığımızın kanıtı. Peki anlamayanları o mevkilerde biz tutmuyor muyuz!

Technorati Tags: İnternet Kanunu, 5651 numaralı kanun, sansür, site kapatma, site engelleme, TİB, Telekomünkasyon İletişim Başkanlığı

Fakat bugün ülkemizde en fazla ciro yapan e-mağaza olan hepsiburada.com hakkında ortalamanın üstünde seyreden şikayet miktarının aslında basit nedenleri var. Bu şikayetleri yakın çevremde de izledikten sonra kısa süre önce bizzat ben de yaşadığımdan gözlemlerimin istisna olmadığını, bunların yazılması gerektiğini hissettim.

İlk olarak hepsiburada.com ve bazı diğer e-mağazalarımız kendi ticari kimlikleri üzerinden bizlere satış yapıyor, fatura kesiyor olsalar da müşteriyle muhatap olmamaya çalışıyorlar. Ürünün ithalatçısı ve/veya dağıtımcısının insiyatifine bırakılan arıza, iade, değişim taleplerinin kabul görmemesi fazlasıyla mümkün. Halbuki artık hepsiburada.com ve bazı diğer e-mağazalarımızın kendi ticari kimliklerini güçlendirmeleri, sattıkları ürünün arkasında durmaları gerekiyor.

Arkadaşlarımın aldığı fazlasıyla kullanılmış dizüstü bilgisayar, fotoğraf makinelerinden sonra bizzat benim yaşadığım son olayda aldığım RAM bellekten memnun kalmayıp tüketici haklarımdan birini kullanarak hemen ertesi gün ürünü iadeye gönderdim. Ama 2 kez gidip gelen bellek hepsiburada.com tarafından iade alınmadı, nedeni ise şuydu: “Distribütör bu ürünün paketinde bozulma olduğu iddiasında, geri almıyor.” Maalesef bu tüketicilerin kabul edeceği bir bahane değil, ürünü aldığımız, muhatap olduğumuz firma hepsiburada.com iken hepsiburada.com’un sorumluluğu başka firmaya atması ya da atıyor gibi olması müşteri güvenini sarsıyor. İnternet’ten alışveriş konusunda fazlasıyla çekincesi olan bir toplumda takınılması gereken tutum ise e-mağazaların tedarikçileriyle daha sıkı ve sağlam bağlar kurması, müşterinin haksız olmadığı durumlarda insiyatif almaları…

Şikayetlerin fazlalığın bir diğer başlıca nedeni ise hepsiburada.com ve bazı diğer e-ticaret sitelerine ulaşmanın zorluğu. Örneğin sitesinde hiçbir telefon, danışma ve çağrı merkezi numarası vermeyen hepsiburada.com, müşterilerinin kendisine ulaşmasını engellediğinden belki de 2 dakikalık bir telefon konuşması ile çözülebilecek bir sorunun çözümsüz kalmasını sağlıyor. Evet çağrı merkezi kurmanın, orada eleman çalıştırmanın maliyeti var ve bu da e-ticaretin maliyet kısma ve bunu tüketiciye yansıtma mantığına uymuyor, ama çok ciddi satış miktarlarına ulaşan hepsiburada.com’un bundan kaçınma lüksü artık yok. Hatta daha da üzücü olan hepsiburada.com’un (0 216) 633 10 00 numaralı bir çağrı merkezi numarası olması, yani zaten küçük de olsa yatırımını yapmış olması ama sitesinde bunu adeta gizlemesi!.. Halbuki, yeni girişimlere şans vermek adına denediğim Weblebi.com‘un karşılaştırılmayacak bir çağrı merkezi var. Son alışverişimde kredi kartıyla “taksitli” değil “tek sefer” ödeme seçeneğini yanlışlıkla seçtiğimi fark eden Weblebi.com çalışanları beni arayıp isterlerse siparişi 12 taksite çevirebileceklerini söylediler!

Bu noktada rekabetin önemi de bir kez daha ortaya çıkıyor. Hayatın her alanında, her anlamda tek bir kaynağa, kişiye, sisteme, kuruma bağımlı kalmak zamanla ahlaki aşınma yaratıyor. O tek, ya da çok güçlü kurum ya da kişinin karşısındakilere daha az değer, önem biçmesi mümkün oluyor. Rekabetin olduğu, hiçbir oyuncunun haksız yere kayrılmadığı ortamda ise kazanan müşteri oluyor. İşte size weblebi.com ve pek çok “yeni” ya da “eski ama küçük” e-mağaza. Müşteri olarak siz de bazen 1-2 YTL fazla vermeyi göze alıp belki de o pazardaki en güçlü, en yerleşmiş ve artık çok fazla artan müşterilerine daha az önem veren mağaza yerine daha saygılı hizmet alabileceğiniz mağazaları seçenekler arasına eklemelisiniz ve bunu her sektörde yapmalısınız ki müşteriye saygının önemini karşı tarafa aktarabilin, eğer siz kendi müşteri haklarınıza saygı duyuyorsanız tabii…

Donanım Ürünlerinin İadesi ve Değişimi

Bizzat yaşadığım olay sonrası artık bu konuda yazmaya karar vermemin bir nedeni de bilişim ürünlerinin iadesi ve değişimi konusundaki bilgilerim idi. cihansalim.net’te yazdığım konularla ilgili yıllardır e-posta ile sorulan soruların kayda değer bir bölümü de bilişim hukuku, bilişim ürünleri alan müşterinin hakları üzerine olduğundan ben de konuyu araştırıyordum. Son olarak bilgilerimin güncelliğini kontrol etmek için bilişim hukuku konusunda başarılı isimlerden Avukat M. Gökhan Ahi ile temasa geçtim ve bugün bu yazının son kısmında onun cevaplarından faydalanacağım.

Sayın Ahi bana öncelikle ilgili mevzuatı hatırlattı:

Mesafeli Sözleşmeler Uygulama Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik

Cayma Hakkı

Madde 8 - Tüketici; mal satışına ilişkin mesafeli sözleşmelerde, teslim aldığı tarihten itibaren yedi gün içerisinde hiçbir hukuki ve cezai sorumluluk üstlenmeksizin ve hiçbir gerekçe göstermeksizin malı reddederek sözleşmeden cayma hakkına sahiptir. Hizmet sunumuna ilişkin mesafeli sözleşmelerde ise, bu süre sözleşmenin imzalandığı tarihte başlar. Sözleşmede, hizmetin ifasının 7 günlük süre dolmadan yapılması kararlaştırılmışsa, tüketici ifanın başlayacağı tarihe kadar cayma hakkını kullanabilir. Cayma hakkının kullanımından kaynaklanan masraflar satıcı veya sağlayıcıya aittir.

Elektronik ortamda anında ifa edilen hizmetler ve tüketiciye anında teslim edilen mallara ilişkin sözleşmeler cayma hakkı ve kullanımına ilişkin hükümlere tabi değildir.

Malın teslimi sözleşmeye taraf olan tüketici dışında bir kişiye yapılsa dahi tüketici cayma hakkını kullanabilir. Bu durumda satıcı malı 9 uncu maddenin dördüncü fıkrası hükmü uyarınca üçüncü kişiden teslim alır.

Tüketicinin özel istek ve talepleri uyarınca üretilen veya üzerinde değişiklik ya da ilaveler yapılarak kişiye özel hale getirilen mallarda tüketici cayma hakkını kullanamaz. Ayrıca tüketici, niteliği itibariyle iade edilemeyecek, hızla bozulma veya son kullanma tarihi geçme ihtimali olan mallar söz konusu olduğunda cayma hakkını kullanamaz.

(Değişik fıkra: 09/10/2007 - 26668 S. R.G. Yön./5. md.)(*) Satıcı veya sağlayıcının 6 ncı veya 7 nci maddede belirtilen yükümlülüklerini yerine getirmemesi halinde, satıcı veya sağlayıcı en geç otuz gün içerisinde eksikliği giderir. Bu durumda yedi günlük süre, söz konusu eksikliğin giderildiğine dair bilginin yazılı olarak tüketiciye ulaştırıldığı tarihten itibaren başlar. Aksi takdirde, tüketici cayma hakkını kullanmak için yedi günlük süre ile bağlı değildir.

Tüketicinin ödediği bedel kısmen veya tamamen satıcı veya sağlayıcı tarafından ya da satıcı veya sağlayıcı ile kredi veren arasındaki anlaşmaya dayanılarak karşılanıyorsa, cayma hakkının kullanılması halinde, kredi sözleşmesi de hiçbir tazminat veya cezai şart tutarını ödeme yükümlülüğü söz konusu olmaksızın kendiliğinden sona erer. Ancak bunun için, cayma bildiriminin kredi verene de yazılı olarak iletilmesi gerekir.

Sayın Ahi’nin dikkat çektiği nokta yönetmeliğin 8/4. maddesi, buna göre; tüketicinin özel talepleri uyarınca üretilen veya üzerinde değişiklik ya da ilaveler yapılarak kişiye özel hale getirilen mallarda (örneğin baskılı tişört, toplama bilgisayar) ve niteliği itibariyle iade edilemeyecek (örneğin sabit disk, mp3 çalar, paketi açılmış film), hızla bozulma veya son kullanma tarihi geçme ihtimali olan mallar (örneğin çiçek, gıda maddesi, süreli yayın) söz konusu olduğunda cayma hakkını kullanamaz.

Çoğu kişinin tahminlerinin aksine sabit disk vb. ürünler üzerine veri yazıldığından ve bu veri normal silme işlemiyle tam olarak yok olmadığından bu ve flash disk gibi benzeri donanımların iadesi kabul edilmiyor. Fakat işlemci, fan, RAM bellek, ses, TV, video yakalama vb. genişleme kartları gibi donanım ürünlerinin iadesinde hiçbir sakınca yok, satıcı bu tür cayma taleplerinden kaçınamaz.

Fakat dikkat edilmesi gereken bir konu da ürünün paketinin orjinal haline getirilmesinin mümkün olup olmadığı. Tablet bilgisayar ve dizüstü bilgisayar ile aksesuarları özel olarak paketlenmişse, açılmış olduğu takdirde aynı şekilde paketlenmesi mümkün olmayacaksa bu ürünün 2. kez satılması imkansız hale geliyorsa iade şansınız da pek olmuyor. Diğer örneklerden bazıları film CD ve DVD’leri olarak hemen akla geliyor.

Bu sebeple özel paketli ürünlerde cayma hakkının kullanılamaması gerekir. Özel paket yoksa veya paketli olduğu halde, açıldığı zaman paketi orijinal hale döndürülebilen ürünlerde cayma hakkı tabii ki kullanılabilir. Paket konusunda emin değilseniz ürünü açmadan önce şunu kendinize sorun: “Bu ürün iade edilmiş olsa ve 2. kez bana satılmış olsaydı, şu etiketin burada olmadığını, ya da yırtık olmadığını gördüğümde ürünü almayı kabul eder miydim?” Kendinize “hayır” yanıtını veriyorsanız iade alınmayacağını da tahmin edebilirsiniz.

Tüketici haklarınızla ilgili yaşadığınız sorunlar için kaymakamlığınızda bulunan ilgili birime, genellikle tüketici beyaz masalarına danışabileceğinizi, destek alabileceğinizi de unutmayın…

Technorati Tags: hepsiburada.com, tüketici hakları, müşteri memnuniyeti, ürün iadesi, ürün değişimi, bilişim ürünleri, donanım ürünleri, iade, değişim

Ve biz “biz” olalım, artık kolektif tepki vermeyi öğrenelim. Haydi Pazartesi günü çevre sorunları üzerine yazalım.

Technorati Tags: Doğa, çevre, günceler, bloglar, Blog Action Day, İDO, feribot, Yenikapı-Bandırma

Benim yaşadıklarımdan çok daha fazlasını yaşamış, İnternet yayıncılığını yönlendirmiş Jeffrey Zeldman’ın Facebook’a üye olmasıyla ilgili yazısında yazdıklarıma fazlasıyla benzer tecrübelerini okuduktan sonra ben de bu gelişmelerin içinde olmama rağmen şaşkınlığımı ve “kendimi” korumamı, sonunda da bu girişimlerin üreticisi olmakla yetinmeyişimi yazmaya cesaret ettim!

Ama bugün Facebook yazmamın asıl nedeni artık Facebook’u doğru konumlandırmamız için uygun bir dönem olması. Facebook geniş kitlere 2006 Eylül’ünde açıldı, yaklaşık bir yıl geride kaldı, son dönemde de Türk web siteleri, bloglar, günlük gazetelerde fazlasıyla yer bulmaya, her şekilde yorumlanmaya, haber yapılmaya başlandı.

Bilmeyenler için Facebook, arkadaşlarınızla, çevrenizdekilerle bağlantınızı korumanızı sağlayan, onların ne yapmakta olduklarını takip etmekle yetinmeyip uygulamalarla ortak hareket etmenizi sağlayan, tüm İnternet’te ve Türkiye’de en çok ziyaret edilen 10 siteden biri. Kısaca tanıttığım Facebook hakkında dikkat çekici birkaç bilgi vermenin de tam yeri. Facebook şu anda sadece buna odaklanmış tüm sitelerin önünde dünyanın en büyük fotoğraf paylaşım sitesi. Kullanıcılarının yarısından fazlasının her gün ziyaret ettiği, gün boyunca 20 dakikadan fazla zaman harcadığı site toplumbilimcilerin incelemesi gereken bir merak yarattı. Daha önce ayrı ayrı sitelerin sunduğu hizmetlerden güzel bir paket hazırlayan Facebook benzerlerinin de önüne geçerek her yaş, eğitim ve meslek grubundakilere yönelik olmayı başardı.

Bu ilgi Facebook’un değerini de oldukça yükseltti. Geçen yıl Yahoo!‘nun teklifini geri çeviren Facebook şimdilerde de Microsoft‘un %5 hisse için 500 milyon dolarlık teklifi ile karşılaştı. Bu da hızla değer kazanan girişimin Google gibi firmaların geçmişiyle karşılaştırılmasını hatta kısa vadede “Web’in Geleceği” olarak tanıtılmasına kadar değişik yorumlara neden oluyor.

Peki Facebook bu yüksek trafiği korumak bir yana arttırabilecek bir yapıya bürünebilecek mi? Elde edilen başarı sonrası büyütülen hedefler sitenin bir başlangıç/açılış sayfasına dönüşmesini, insanların İnternet’te yapabilecekleri daha fazla şeyi Facebook üstünden yapar hale gelmesini hedefler arasına soktu. Acelesi olanlara detaylara girmeden önce şaşırtmayacak yanıtı verebilirim: Facebook’un yeni dev olması tamamen insanların tercihlerine bağlı, çünkü teknik ve uygulama olarak İnternet’te, Web’de bir adım ileri gitmemizi sağlamıyor.

Neden mi? Çünkü Facebook kapalı bir sistem, eğer Facebook kullanıcı hesabınızla siteye giriş yapmazsanız herhangi bir hizmetten faydalanamazsınız. Tüm üyelerin yayınladığı içerik Facebook içine özel, Flickr, YouTube gibi sistemlerin aksine “kapalı”. Sunulan ürüne baktığımızda bu bir zorunluluk gibi görünüyor, çünkü iletişim bilgileriniz, arkadaşlarınız, onlarla nerede tanışdığınız, şu anda ne yaptığınız ve çok daha fazlasını Facebook’ta paylaşıyorsunuz. Ama aslında Facebook’un sunduklarını, uğraşmayı ve biraz daha fazla zamanda yapmayı göze alırsanız pek çok araç ve rakip mevcut. Zaten milyonlar Flickr’da fotoğraflarını tanımadıklarına, YouTube’da aile videolarını herkese, MySpace gibi sitelerde kişilikleri hakkında çok daha fazlasını istedikleri gruplara açıyorlar.

Facebook ve Facebook platformu gerçekten özel ve çok başarılı. Ama büyük şirketlerde çalışanların belki de her gün kullanmak zorunda kaldığı, VPN bağlantısıyla ulaşabildikleri bir İntranet, kurum içi web sitesine benziyor. Uygulama geliştiriciler, 3. partiler, mevcut ve potansiyel iş ortakları Facebook platformunda yer alabiliyor, gelir elde edebiliyorlar, ama Facebook platformuna uygun uygulamalar yazarak. Yani böyle geniş bir kullanıcı tabanına sahip çoğu girişim gibi Facebook da kendi arabirimini, platformunu, kullanıcı veritabanı ve hizmetini kendine özel, tescillediği sistemiyle sunuyor.

Ya daha fazla büyük platform bu yolu seçerse? YouTube, Flickr, MySpace, Last.fm ve çok daha fazlası uygulama geliştiricileri kendi platformlarını öğrenmeye ve buna özel çalışmaya iterse? Her bir sistem için ekstra maliyet, hem iş ortakları için hem de platformlar için gelir kaybı söz konusu olur, zaten mevcutta işletim sistemleri arasında platform rekabeti varken, “Windows mu, MacOS mu, Linux mu” derken, hatta PC’ye alternatif çokluortam sistemleri, oyun konsolları platformları çoğalırken bir de her büyük web girişimi için yeni maliyetler çıkarılması İnternet ticaretinin doğasına pek uymuyor.

Çünkü bizim zaten bir ortak platformumuz var, o da İnternet’in kendisi. Herkese açık araçlar, protokol ve arabirimlerle girişimciler istedikleri uygulamayı geliştirebiliyor. Facebook’un da agresif hedeflerini koruması durumunda çok fazla seçeneği yok gibi. Er geç sistemini açmak, iç dış ederek kıymetli veritabanındaki bilgilerin bir bölümünü erişilebilir kılmak istediği büyümeyi sağlayabilir. Hatta Facebook verileri ve uygulamalarından faydalanan yeni uygulamalar geliştirilmesine izin vermesi bile başarısını arttırabilir. Böylece insanlar yeni ve başka uygulamaların içinde Facebook’da tuttukları bilgilerinden faydalanabilir.

Ama sözkonusu olan insan ve davranışları olunca formüller, doğrusal tahminler geçersiz kalıyor. Belki de Facebook mevcut yapısıyla tüm dünyayı kendine “aşık” tutmayı becerir ve hedeflerine daha da yaklaşır. Yine de unutmamız gereken İnternet’ten bahsettiğimiz, burada hep ileriye adım attığımız. Ne var ki kapalı bir sistem ve içine uygulama geliştirmek ise adeta bir “geri adım”.

Facebook büyük bir karar aldığında belki yine burada değerlendiririz ama en azından geçen bir yıldaki başarıyı geleceğin teminatı olarak almadan önce üstteki gerçeklere de dikkat etmeliyiz. Sizlerin de yorumlarını bekliyorum.

Son olarak Zeldman’ın yazısından bir alıntı yapmadan edemeyeceğim: Bu tip web girişimlerinin başarısının arkasında yatan bir neden de işten sıkılınca oyalanmak; çoğu iş yerinde masanızda mastürbasyon yapamazsınız ama bunun yerine geçecek bir şey bulabilirsiniz…

Technorati Tags: Facebook, sosyal ağlar, Web 2.0, sosyalleşme

Alexa’nın referans olup olamayacağını bırakıp bu yazımdan hemen önce yazdığım “Porno Filtrelerine Takılır Hale Gelen Gazete Siteleri Kendilerinin ve İnternet Reklamcılığının Geleceğini Baltalıyor” başlıklı yazımda vurguladığım konuya dönmek istiyorum. Daha çok web sayfası göstermek için hem kalite düşürülüyor, hem de tıkladığınız haber hemen gelmiyor, arada ya özet haber geliyor, ya da o haberin ana kategori sayfası geliyor. Yani bugün örneğin Hürriyet ana sayfasında tıkladığınız bir ekonomi haberi çoğunlukla sizi ekonomi haberlerinin bir arada olduğu ekonomi sayfasına götürüyor, orada haberi tekrar arayıp bulup tıklıyorsunuz. Maalesef sadece Hürriyet değil bazı diğer sitelerimiz de bunu yapmaya başladılar.

İşte bu yöntem ile bir haber için ziyaretçi dolaştırıldıkça dolaştırılıyor, sayfa gösterim sayısı artıyor, teoride ziyaretçi sitede daha çok sayfa gezmeyi tercih etmiş oluyor. İlk paragrafta verdiğim bağlantıdan haberi okuyanlar, son yedi günlük istatistiklere dayanarak Hürriyet’in yabancı büyük gazeteleri ziyaretçi sayısında değil okunan sayfa sayısında geçtiğini iddia ettiğini göreceklerdir. Umarım gelecekte İnternet kullanıcı sayımız artar, Hürriyet ve diğerleri yabancı gazeteleri ziyaretçi sayısında da geçerler, ama şu anda rakamları doğru sunmak gerekiyor.

Birinci soru işareti Hürriyet’in ayda 30-35 milyon, diğer devlerin en fazla 26 milyon sayfa gösterdiği bilgisinin kaynağı hakkında. Çünkü “Alexa bizim aylık 30 milyon sayfa gösterişimizi XYZ rakamı olarak gösteriyor” deyip 30 milyon bölü XYZ işlemi ile katsayı bulup rakiplerin sayfa gösterimini buna göre hesaplamak imkansız. Zira her sitenin farklı bir sayfa ve sunuş yapısı var, ayrıca her ülkede aynı oranda Alexa kullanıcısı yok!

İkinci ve bu yazıyı yazmama neden olan soru işareti ise başarı sayfa gösterimi midir? Yani ayda 3 milyon ziyaretçisi olduğu tabloda ifade edilen NY Times neden sadece 13-16 milyon sayfa gösterebiliyor, Hürriyet üçte biri ziyaretçiye 35 milyon sayfa gösterirken? Yoksa yabancılar gazete sitelerine bir girip çıkıyor, “tasarımı değişmiş mi” diye bakmakla mı yetiniyorlar? Hiç sanmıyorum. Haber okutmak için haberin en olmadık yerinden tutup manşetler yapmak, habere ulaşmak için fazladan sayfa atlatmakla istatistiklerin çarpıtılması mümkün, bunu geçen sefer de zaten ima etmiştim.

Haydi tüm bunları bir anlığına unutalım ve Hürriyet’in yaklaşık 1 milyon aylık ziyaretçisi olduğunu söz konusu habere dayanarak veri kabul edelim. Yine Alexa’dan, bu sefer benim aldığım, sizin de ana sayfasından 30 saniyede kolayca elde edebileceğiniz istatistik ve grafiğe göre, son 3 aya baktığımızda Mynet haber bölümünün ve Milliyet.com.tr‘nin de hurriyet.com.tr’ye yakın sayıda ziyaretçisi olduğunu görüyoruz. Demek ki bu siteler de Hürriyet gibi ayda bir milyon ziyaretçiye sahip denebilir.

Hürriyet, 1 milyon ziyaretçiye 30 milyon sayfa gösterdiğini haberinde belirtiyor. Biz de yine Alexa’dan bakıyoruz, alttaki çizim bu sitelerdeki günlük sayfa gösterimini gösteriyor. Yine 3 site birbirine çok yakın, demek ki sadece Hürriyet değil Milliyet, Mynet Haber de Hürriyet kadar çok sayfa gösterimine sahip. Yani 30-35 milyon sayfa gösteriyorlar ve Hürriyet’in geride bıraktığı dünya devlerini onlar da geride, tozların arasında bırakıyorlar. Hatta tabloda 0.03 rakamında gruplanan ilk 3′ü takip eden e-kolay.net Haber bölümü ve Sabah gazetesi de 0.01 rakamında, bu da habere dayandırdığım tahminimce ayda 10-12 milyon sayfa gösterimi demek. Yani e-kolay.net Haber ve Sabah gazetesi de Washington Post ve diğer pek çok ünlü yayını geride bırakıyor.

Gurur duymamak elde değil. İşte Türk İnternet haberciliğinin geldiği nokta, ayda 30-35 milyon sayfa gösterimi yapan 3 büyük haber sitesi ve de Sabah, e-kolay, vatanim.com.tr, haber7.com gibi nice 10 milyonları aşan sayfa gösterimi yapan Türk haber sitesi. Türk İnterneti aldı başını gidiyor, önüne çıkmayın…

Not: Bu arada hurriyet.com.tr’nin gazete sitesi olmayı çoktan aştığını, bir portal olduğunu kabul etmeliyiz, bu nedenle Mynet, NTVMSNBC gibi sitelerle karşılaştırabiliriz. Sadece gazetelerle karşılaştırabilmemiz için hurriyet.com.tr’nin de en azından bir gazete sitesi gibi görünmesi lazım, mesela The Washington Post ve yukarda adı geçen diğer siteler gibi ve de içeriğinin de bir gazete sitesinin bu kadar ötesinde olmaması lazım…

• Porno Filtrelerine Takılır Hale Gelen Gazete Siteleri Kendilerinin ve İnternet Reklamcılığının Geleceğini Baltalıyor
• Daha çok ziyaretçi, yüksek Alexa sırası hedefi: Daha çok reklam almak için marka değerini düşürenler çoğalıyor

Technorati Tags: İnternet medyası, İnternet reklamcılığı, gazete web siteleri, haber siteleri, haber portalları, haber hileleri, okura saygı, Alexa, Hürriyet, Milliyet, Sabah, Mynet, e-kolay

• Her haberi fotoğraflarla, animasyonlarla sunmak
• Haberlere tıklayınca gelen sayfaların da bir “ara sayfa” olması, “okumak için tıklayın” denerek tekrar yeni bir sayfaya geçilmesi
• Her haberi eksik, dikkat çekici, yanlış yönlendirici başlıklarla vermek.

Haberlerin aşırı görselleştirilerek verilmesinin uç örnekleri sürekli aynı politikacıların farklı yöne bakarken çekilmiş fotoğraflarının altına 2 satır yazı serpeştirip sahte fotoromanlar oluşturmak olarak verilebilir. Bugün son 4,5 yılda faiz, borsa, döviz ve altındaki gelişmeleri ele alan 20 fotoğraflık bir haberi okumak için harcadığım çaba elde ettiğimin kat kat üstündeydi. Hem de 20 görüntüdeki yazı bir normal sayfa etmeyecek boyutta idi.

Bu yönelim insanları okumaktan daha da uzaklaştıracak, habere değil görüntüye odaklanılmasını sağlayacak, o görüntü bin kelimeye bedel değilse de zaman ve efor kaybı yaşanacak. Bu uygulamanın sosyolojik etkileri başka bir konu, İnternet kullanımı açısından bakıldığında ise İnternet’in henüz TV ya da gazete olmadığını unutmamalıyız. İnternet’te okumayı özendirmemek, askine bundan soğutmak uzun vadede bu İnternet sitelerinin okur sayısı ve profilini de olumsuz etkileyecektir. Bu uygulamanın İnternet reklamcılığı konusundaki olumsuz sonucu ise sayfalardaki dev fotoğraf-haberlere odaklanan okurların bu görüntü, animasyon ve renkler karşısında zaten normalde yeterli dikkat çekmeyen reklamları fark etme olasılığının azalması. Yani reklam veren açısından dönüş alma şansının azalması.

Bu noktada kariyerimin başında medyada yer almış, daha sonra da medya planlaması yapmış, reklam veren konumuna geçmiş birisi olarak gelişmeleri olabildiğine tarafsız ve İnternet “medyasının” gelişmesi açısından ele almaya çalıştığımı belirtmek isterim. İnsanların çaba harcayarak, hem edebi hem sanatsal eforla bir araya getirdiği içerik, haber, sunu az sayıda insana ulaştığında, reklam alamadığında o yayını sürdürmenin amatör heyacanı maddi giderler karşısında ezilmeye başlar. Reklam veren açısından da sınırlı bütçe ile en doğru mecrayı kullanma kaygısı sürekli bir sorgulama ve değerlendirme eforu gerektirir. Bu ilişkinin sağlıklı olması için iki tarafın da diğerini aldatmaması gerekir ki uzun vadede iki taraf da kazansın.

Ama son dönemde gazete web sitelerinin adeta aldatıcı uygulamalarından biri de habere tıkladığınızda gelen sayfanın haberin ilk paragrafını ya da özetini içermesi ve altında kırmızı yazılarla “Devamını okumak için tıklayın” ibaresinin bulunması. Bu uygulama tamamen ziyaretçiye gösterilen sayfa sayısını arttırma amaçlı. Böylece Alexa gibi sağlıksız istatistikler platformalarında (bkz. Şubat ayındaki “Daha çok ziyaretçi, yüksek Alexa sırası hedefi: Daha çok reklam almak için marka değerini düşürenler çoğalıyor” yazım) daha yüksek sonuçlara ulaşmak hedefleniyor. Diğer hedef ise bin adet gösterim başına alınan ücretlerin daha çabuk “kazanılması”. Reklamınızın bin kez gösterilmesi için verdiğiniz ücretle aynı okura daha çok reklamınız gösteriliyor, ama okur habere ulaşma çabasında iken reklamları büyük olasılıkla dikkate almıyor. Gazete sitesi ise söz verdiği gösterim miktarına ve karşılığında aldığı ücrete daha çabuk ulaşıyor.

İşte bu şekilde siteler kendi geleceklerini baltalıyorlar. Daha önce pek çok yayın kuruluşundan gelen teklifleri değerlendiren ve genel bir plan oluşturma görevinde olan biri olarak bazı durumlarda medya kuruluşu ile ciddi pazarlık şansının olduğunu sık sık tecrübe etmiştim. Eğer gazeteler 1 kişiye 3 sayfa yerine 6 sayfa gösteriyorsa, bu kişi için reklam veren iki katı fazla gösterim ücreti ödüyor ama geri dönüşte bu oranda artış sağlamıyorsa “bin görüntüleme karşılığı” ücretlerin düşmesi kaçınılmaz olacaktır. Bu durumda ise kaybeden sadece bu gazete web siteleri değil diğer içerik üreticileri de olacaktır, çünkü reklam veren gazete sitelerini referans alacak, aynı hileleri uygulamayan sitelere de daha düşük bin gösterim ücretleri teklif edecektir.

Üçüncü ayıplı uygulama ise haber bağlantısında olabildiğince dikkat çekici, meraklandırıcı ifadeler kullanarak aynı kıymette olmayan haberleri de çok fazla okutma amacı. “Fenerbahçe’nin bombası ne?” diye soruyla verilen bağlantı sonrası gelen haberde Fenerbahçe’nin henüz 100. yıl bombasını patlatmadığı, bir ay sonra patlatacağı gibi bir bilgi ile karşılaşmak haber yayıncısına güveni sarsıyor. Ve bu konuda maalesef pek çok site yanlış örnek alıyor, benzer yöntemler kullanıyor. Reklam platformu açısından hile yine aynı amaca yönelik, daha çok sayfa okutmak.

Üç ana uygulamayı açmak oldukça yer kapladı. Aslında yazımın başına otururken reklamcılıkla, etikle ilgili biraz daha detaylı yazabileceğimi düşünmüştüm. Şimdilik İnternet reklamcılığının ülkemizdeki kritik önemine dem vurmakla yetinelim. Google Türkiye, gerek tepe yöneticisi ile gerek çalışanları ile hep ortalama bireyin medya tüketiminde İnternet’in yükselen payını gösterdikten sonra reklam pastasından İnternet’in aldığı düşük miktarı gösterip geleceğe yönelik çıkarımlarda bulunurdu, sanırım hala da bulunuyordur. Zaten bu çıkarım İnternet’in önemini anlayan insanları şaşırtmayacak bir beklenti. Ama eğer yayıncılar platformlarını modiye ederlerse, reklam vereni etkilemek için sadece sayfa gösterimine odaklanırlarsa, kullanıcı deneyimi, kullanılabilirlik gibi konuları görmezden gelirlerse İnternet reklam pastasından hak ettiği büyüklükteki dilimi almakta daha da zorlanacaktır.

Bu gazete sitelerinin ve bazı diğer sitelerinin böylesi hilelere girişmesinin reklam pazarındaki rekabetle ilgisini şimdilik fazla irdelemiyor, bazı başarısızlıkları ele almak için erken diyorum. Ama en azından okura veya tüketiciye ya da müşterilerine saygısızlık yaptıklarının bilince olmaları gerekiyor. Panayır web siteleri, kocaman kırmızı manşetler, çıplak kadın resimleri… Türk medyasının ulaştığı nokta bu mu! Tüm reklam verenler sizce böyle bir çizgi roman okuruna mı seslenmek ister…

İlgili yazılar:

• Daha çok ziyaretçi, yüksek Alexa sırası hedefi: Daha çok reklam almak için marka değerini düşürenler çoğalıyor
• Sadece Hürriyet Değil Milliyet, Mynet, Sabah da Dünya Devlerini Geçti! Türk Haber Sitelerinin Dev Ziyaretçi Kitlesi…

Technorati Tags: İnternet medyası, İnternet reklamcılığı, gazete web siteleri, haber siteleri, haber portalları, haber hileleri, okura saygı, kalitesiz içerik

Memnuniyetimin asıl nedeni ise bir araya gelen, içerik oluşturan, İnternet’in sunduğu olanakları olabildiğine kullanarak yeni bir şeyler üretmek isteyen bu kardeşlerimin (asla bir ‘abi’ iması değil, haddime düşmez zaten, sevgi ve bağlantı hissetmiş olmamın dışa vurumu olarak okunmalı) ne kadar motive ve enerjik olduğunu görmekti.Ben sanırım tanışma faslını kaçırdığımdan çoğunlukla beyin fırtınası yapılan sohbetin içine düştüm ve zevkle dinledim. Mevcut çalışmalarını iyileştirmek, yeni projeler üretmek isteyen katılımcılar Türkiye’den yeni İnternet başarı hikayeleri çıkacağını müjdeler gibiydi. İnternet’in sunduğu ortam herkesin yarışa aynı çizgide olmasa da birbirine yakın başlamasını sağlıyor. Bu da pek çok kişiyi heyecanlandırıyor. Bu heyecanlanan insanların olabildiğine çoğuna destek olunabildiğinde ise mutlaka güzel sonuçlar alınabiliyor. Ülkemizde birikmiş sermaye sıkıntısı İnternet sektörü yatırımlarında da hissediliyor, kuluçka, melek yatırımcı sistemlerine ciddi şekilde ihtiyaç var. İnternet projelerinin ortalama maliyetinin diğer sektörlere giriş yapmak için gereken ortalama sermayenin de bir hayli altında olduğunu unutmamak gerek.

Bir buluşma dönüş yolunda bunları düşündürdü. Lafın kısası, zaten varolan İnternet girişimcileri ve adaylarının arkası kesilmiyor, bir de bu kişilerin bu tip buluşmalarla fikir ve destek alışverişine girmeleri ümit verici…

Türkiye’de İnternet yaygınlaştıkça, kullanıcı sayısı arttıkça bu ortamın önemi artacak ve o zaman bazıları “ilgilenmedik” diye değil “doğruyu yapamamışız” diye üzülecek. Özellikle bu alan ve yan sektörlerde faaliyet gösteren sermayeder ve yöneticilere tavsiyem İnternet projeleri sorumlularını doğru seçtiklerinden emin olmaları, araştırmayı seven, yenilikleri takip eden insanlara kapılarını açmaları, bilişim sektöründe pek çok köşeyi kapan süslü etiketlere sahip uzmanların anlattıklarını iki kez düşünmeleri.

İlgili Yazılar:

• Türk Günce (Blog) Yazarları Bir Arada

Technorati Tags: Türk Blog Yazarları İstanbul buluşması, Türk Blog Yazarları, blog yazmak, blog yazanlar, İnternet girişimleri, İnternet projeleri

“cihansalim.net/blog” adresinin 173 bin dolar değerinde olduğunu da bu siteden öğrenmiş oldum! Pazar pazar böyle hafif bir yazı yazarken bir yandan da “bu adresi bu değere satabilseydim…” düşüncesini kafamdan atmaya çalıştım. Tabii bu işin şakası, yıllardır İnternet’te karşılıksız, Türkçe içeriğe katkıda bulunma ideali ile yayın yapıyorum. Hatta cihansalim.net şeklinde .net ile sonlanan web adresimin .com ile biten halinin de birileri tarafından kötü niyetle kullanılıyor olmasını da hiç beklemiyordum, ama şu anda bunu da dert etmiyorum…

Fakat şaka bir yana, gerçekten de İnternet gittikçe daha büyük parasal değerler ifade ediyor, fakat biz bu büyüyen gerçekliği kendimize göre yontmaya, şekillendirmeye, daraltmaya çalışıyoruz. Web üzerinde yapılan işler dünyada artık “e-ticaret” gibi kavramlara sıkıştırılmıyor, alışılageldik kurum ve girişimlere rakip gelecek vaat eden işler olarak kabul ediliyor. Bizde ise web girişimleri işsiz gençlerin oyunları olarak algılanabiliyor… Birkaç iyi fikir ve doğru uygulama geliştiren gencin dünya çapında web işleri yapmasını, bu yoldan servet edinmesini bu nedenle ülkemizde tecrübe edemedik, hala da edemiyoruz!

Technorati Tags: İnternet’in parasal değeri, Türkiye İnterneti, Web Girişimleri,